Η «Φόνισσα» είναι νουβέλα που έγραψε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1903 στο περιοδικό «Παναθήναια». Πρόκειται για έργο αξιόλογο στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας που προσέλκυσε κατά καιρούς το ενδιαφέρον πολλών μελετητών. Υπάγεται στα λεγόμενα «Σκιαθίτικα» έργα του επειδή ο χώρος δράσης των ηρώων είναι η Σκιάθος, νησί καταγωγής του Παπαδιαμάντη.

Ο τίτλος συνοδεύεται από τον υπότιτλο «κοινωνικόν μυθιστόρημα». Ο υπότιτλος εξηγείται από την επιθυμία του Παπαδιαμάντη να αποδώσει την ψυχική κατάσταση του διαμαρτυρόμενου ανθρώπου και συγχρόνως να επισημάνει πως η ελευθερία και η δικαιοσύνη δεν κατακτιούνται με άδικες πράξεις.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Υπόθεση, θέμα και μοτίβα

Κεντρικό θέμα της «Φόνισσας» του Παπαδιαμάντη είναι η παράνομη και ανήθικη δράση μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει νεαρά κορίτσια για να τα απαλλάξει από τον μελλοντικό βασανιστικό βίο που διάγουν οι γυναίκες της εποχής. Η ίδια θεωρεί πως ως γυναίκα υπήρξε πάντα σκλάβα των άλλων, των γονιών της, του άνδρα της, των παιδιών της. Ξεκινά, λοιπόν, από τον φόνο της εγγονής της και στη συνέχεια αφότου ξεπερνά τις πρώτες ενοχές ακολουθούν φόνοι άλλων παιδιών.

Κάποια στιγμή οι υποψίες για τα φονικά πέφτουν πάνω της. Είναι χαρακτηριστικό πως η αστυνομία την υποψιάζεται για τον μόνο φόνο που δε διέπραξε, απλά ήταν μπροστά στο περιστατικό, είδε το κορίτσι που κινδύνευε να πνιγεί και δεν το βοήθησε. Στο τέλος της νουβέλας η αστυνομία την καταδιώκει και εκείνη στην προσπάθεια της να διαβεί ένα πέρασμα, πνίγεται στη θάλασσα «μεταξύ της ανθρώπινης και της θείας δικαιοσύνης». Ο πνιγμός της παραπέμπει στους πνιγμούς των παιδιών που σκότωσε, όπως και το υγρό στοιχείο είναι ένα θεματικό μοτίβο που επανέρχεται στη νουβέλα. Η Φραγκογιαννού περνά από πνιγμό σε πνιγμό ώσπου να καταλήξει στον δικό της καταποντισμό.

Οι μελετητές θεωρούν πως ο Παπαδιαμάντης,  όπως συνήθιζε, δεν έκρινε τους ήρωες και τις ηρωίδες του, παρά προτιμούσε πάντα ένα ανοιχτό τέλος. Στο τέλος της «Φόνισσας» δεν υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στην ανθρώπινη και τη θεία δικαιοσύνη αλλά αποκλείονται και οι δυο. Αυτό σημαίνει πως και οι δυο είναι αναρμόδιες για να κρίνουν την ενοχή της ηρωίδας, έτσι η κρίση εναπόκειται στη συνείδηση του καθενός.

Εξώφυλλο του βιβλίου
Εξώφυλλο του βιβλίου
Η ψυχοσύνθεση της Φόνισσας

Η φόνισσα έχει δυο ονόματα, το βαφτιστικό της Χαδούλα που παραπέμπει στο χάδι και τη στοργή και το  Φραγκογιαννού ως γυναίκα του Γιάννη του Φράγκου που παραπέμπει σε ξένο (φράγκος), στον  αποξενωμένο δηλαδή εαυτό της. Έτσι, η ηρωίδα έχει δυο πλευρές, τη φωτεινή και τη σκοτεινή. Είναι μεν καλή χριστιανή αλλά συνάμα και δολοφόνος και με τη δράση της αυτή θέτει τον εαυτό της εκτός κοινωνίας.

Η Φραγκογιαννού έχει περάσει δύσκολα παιδικά χρόνια, όχι μόνο επειδή η οικογένειά της ήταν φτωχή και η μητέρα της στέρησε την προίκα που δικαιούνταν, αλλά γιατί δεν έλαβε ως παιδί και ως ενήλικας την αγάπη που ήθελε, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να συνάψει γνήσιες σχέσεις. Η ίδια θεωρεί πως αυτό οφείλεται στο ότι είναι γυναίκα και καταλήγει να συνειδητοποιήσει πόσο αδικείται και πόσο δεινοπαθεί το γυναικείο φύλο. Διαλέγει, επομένως, έναν αλλόκοτο τρόπο να κάνει την επανάστασή της: αρχίζει να κάνει σκέψεις πως θα ήταν καλύτερα τα μικρά κορίτσια να πέθαιναν παρά να ταλαιπωρηθούν αργότερα στη ζωή τους ή να ταλαιπωρήσουν άλλους. Οδηγείται, έτσι, στον πρώτο φόνο με θύμα την εγγονή της. Και στη συνέχεια θέτοντας τον εαυτό της στη θέση του Θεού, αυτόκλητη, επιδιώκει να διορθώσει το πρόβλημα σκοτώνοντας μικρά κορίτσια. Κάποια στιγμή μάλιστα νιώθει και άγρια χαρά για τις πράξεις της.

Μέσα στον παραλογισμό της συγχέει τα ατομικά της προβλήματα με τα κοινωνικά και έτσι δικαιολογεί στον εαυτό της και στο Θεό τις ενέργειες της. Ταυτόχρονα, ερμηνεύει λανθασμένα κάποια γεγονότα θεωρώντας τα ως σημάδια από τον Θεό για να συνεχίσει το έργο της. Η πορεία της μοιάζει σαν πορεία προς την αυτοκτονία και σε αυτό συνηγορεί πως στα κορίτσια που σκοτώνει βλέπει τον εαυτό της, άρα είναι σαν να  σκοτώνει τον εαυτό της. Κάποιοι μελετητές υποστηρίζουν πως το γεγονός ότι στερήθηκε τη μητρική αγάπη, την έχει καθηλώσει συναισθηματικά στην παιδική ηλικία. Επιπλέον, η τελευταία της φράση πριν πεθάνει «Ω! Να το προικιό μου» που λέει καθώς βλέπει το κτήμα της, υποδηλώνει επιστροφή στην αρχή της ιστορίας ή κάθαρση από τις πράξεις που μεσολάβησαν και αποτελεί παραπομπή στη σχέση παιδιού-γονιών.

Φωτογραφία από κινηματογραφική μεταφορά της νουβέλας
Φωτογραφία από κινηματογραφική μεταφορά της νουβέλας
«Φόνισσα» και πραγματική ζωή του Παπαδιαμάντη

Μαρτυρείται πως ο Παπαδιαμάντης αντιμετώπισε ο ίδιος ως οικογενειακό πρόβλημα την υποχρέωση προικοδότησης των κοριτσιών , αφού όντας φτωχός αδυνατούσε να εξασφαλίσει προίκα στις αδερφές του καταφέρνοντας να παντρέψει μία μόνο από τις τέσσερις  ενώ οι άλλες παρέμειναν ανύπαντρες. Είχε, λοιπόν, ο συγγραφέας σαφή γνώση του θέματος που θίγει στη νουβέλα γι’ αυτό και, όπως λένε οι μελετητές, αντιμετωπίζει με συμπάθεια την ηρωίδα του.

Επιπλέον, μαρτυρείται πως υπήρχε στη Σκιάθο μια γυναίκα με το επίθετο Φραγκογιάννη, γειτόνισσα του Παπαδιαμάντη, που έκανε σκέψεις για τον ανώφελο βίο των κοριτσιών και το ότι επιβαρύνουν τις οικογένειές του, όμως δεν πνίγηκε στη θάλασσα αλλά πέθανε στο κρεβάτι της. Πάντως, ακόμη κι αν η Φραγκογιαννού υπήρξε αληθινό πρόσωπο, σίγουρα δεν κατηγορήθηκε ποτέ για ανθρωποκτονίες. Σε αληθινό πρόσωπο παραπέμπει και ο μυθιστορηματικός γιος της Φραγκογιαννούς αφού θυμίζει τον αδερφό του συγγραφέα που είχε εμπλοκή σε παράνομες πράξεις και τελικά φυλακίστηκε.

Λόγω του αυτοβιογραφικού και βιωματικού ύφους του Παπαδιαμάντη, κάποιοι μελετητές υποστήριξαν πως η φόνισσα είναι η ενσάρκωση του ίδιου του Παπαδιαμάντη, περισσότερο, απ΄ότι ταυτίζονταν η Μαντάμ Μποβαρύ με τον Φλωμπέρ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Βαλέτας Γ., Αλ. Παπαδιαμάντη ΄Απαντα, Βίβλος, Αθήνα 1955, τόμ. 5, τ. 5, σσ. 606-612.
  • Γαλάτεια Σαράντη, «Είχε ψηλώσει ο νούς της», Φώτα Ολόφωτα,ένα αφιέρωμα στον Παπαδιαμάντη και τον κόσμο του, σελ 347-350. Διαθέσιμο στον ιστότοπο: https://www.papadiamantis.net/aleksandros-papadiamantis/meletes/vivlia
  • Κοκόλης Α. Ξ. , Αυτο- και ετερο-βιογραφισμός στη Φόνισσα του Αλ. Παπαδιαμάντη. Για τα ογδοντάχρονα της Φραγκογιαννούς, ΕΕΦΣΠΘ, τ. ΚΒ΄, 1984, σς. 250-278
  • Κουράκης, Νέστωρ Ε. (2006).  Η «ΦΟΝΙΣΣΑ ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ, μια εγκληματολογική και ποινική προσέγγιση, Αθήνα
  • Μιχαλοπούλου Σ.2012. Το πρόβλημα του κακού στο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Μεταπτυχιακή εργασία, Τμήμα Φιλοσοφίας και παιφαγωγικής, Α.Π.Θ.
  • Μπαστιάς Κ. , Ο Παπαδιαμάντης, Δοκίμιο, Εκδοτική Αθηνών, Αθήναι 1962, σσ. 151-169
  • Saunier G. , Η Φόνισσα ή το κορύφωμα του Μύθου, Εωσφόρος και ΄Αβυσσος, ο Προσωπικός Μύθος του Παπαδιαμάντη, ΄Αγρα, Αθήνα 2001, σσ. 225-261
  • Σαχίνης Απ. , «Η Φόνισσα του Παπαδιαμάντη, (Σχέδιο ερμηνείας)», περ. Νέα Εστία, τ. 63, 1958, σσ. 21-23
  • Φαρίνου-Μαλαματάρη Γ. , Αφηγηματικές Τεχνικές στον Παπαδιαμάντη 1887-1910, Κέδρος, Αθήνα 1987, έκδ. Γ

Πηγή